فلسفه حج
وقتی سخن از فلسفه حج به میان میآید اولین چیزی که به ذهن هر مسلمانی خطور میکند این است که مانند دیگر عبادات و فرایض در حج نیز هدف اظهار عبودیت و بندهگی خداوند متعال است.(۱) در ادای فریضه حج و به جا آوردن اعمال آن مانند احرام و طواف و رمی و سعی؛ انسان مسلمان سر تعظیم و تسلیم به درگاه خداوند فرود میآورد و به عبارتی دیگر اطاعت از وی میکند.
اما همانگونه که دیگر عبادات نیز فواید دیگری چه از لحاظ جسمی، روحی و یا اخلاقی برای انسان و جامعهای که در آن میزید، دارد که بیشمارند؛ در ارتباط این فریضه مبارک نیز میتوان فواید متعددی را برشمرد که هم خود حاجی و هم اجتماع از آن سود میبرند. اگر چه چنانکه گفتیم این فواید بیشمار است ولی ما در ذیل برخی از آن را به صورت مختصر ذکر کردهایم که یادآوری آنها خالی از لطف نخواهد بود:
الف ـ تأثیر بر اجتماع:
در اسلام فرایض متعددی وجود دارد که بر جمعی بودن آن تأکید شده است و حتی در برخی موارد انجام آن به صورت فردی مقبول و پذیرفته نیست. حج نیز از جمله فرایضی است که به صورت جمعی انجام میگیرد و به طور قطع فواید آن در بعد سیاسی اجتماعی اهمیت بیشتری دارد و این اهمیت تا جایی است که امام صادق(ع ) میفرماید: دین برپاست مادامی که کعبه برپاست.
در مراسم حج که با احرام آغاز میشود، همه با یک لباس متحدالشکل که مرکب از دو تکه سفید رنگ است، در کنار یکدیگر قرار میگیرند و تمام انسانها از جایگاه یکسانی برخوردارند و تفاوتی بین فقیر و غنی، خرد و کلان، زن و مرد و حتی بین زاهد و عابد با فردی که گناهان بیشماری را مرتکب شده است، وجود ندارد. در حج حتی پیامبر و اولیای الهی در بین جمعیت بودهاند و هیچ تفاوتی به ـ صورت عام ـ بین آنها در انجام اعمال نمیباشد و آن چه است برابری است و نبودن تفاوت و تبعیض بین انسانها.
از جانبی دیگر چون حجاج از اقصی نقاط جهان در مکه مکرمه به عنوان نقطه پرگار جامعه اسلامی گردهم میآیند، حج کانگرهای عظیم از مسلمانان است که اوج معنویت و برادری با صفا و صمیمیت و به دور از هر تعلق مادی و وجود امتیازات طبقاتی ایجاد میگردد، مسلمانان با حضور در کنار یکدیگر از مشکلات هم با خبر شده و با تبادل نظرات راهکارهایی را برای حل آنها مییابند.
برائت از مشرکین از دیگر مواردی است که به زعم برخی از علمای دین باید در ایام حج توسط حاجیان به انجام برسد که میتواند نشانی از وحدت بین آنان و مشت کوبندهای بر دهان همه کسانی باشد که در مخالفت با اسلام بوده و سعی در مقابله با مسلمانان دارند.
به عبارتی دیگر میتوان مراسم حج را رسانهای دانست که از طریق آن صدای مسلمانان به تمام جهان مخابره میگردد و در معنایی وسیعتر میتوان آن را رهگذری به سوی ایجاد وحدت کلمه و همآهنگی از تمام جهات برای ایجاد یک امت واحد اسلامی دانست که هدف نهایی دین اسلام در بعد سیاسی ـ اجتماعی است.
فواید جمعی این فریضه تنها به بعد سیاسی ـ اجتماعی محدود نمیگردد و از نظر اقتصادی نیز این ایام زمینهساز ایجاد بازاری از مسلمانان است و مبادلات تجارتی را بین مسلمانان رونق میبخشد که این تنها به حاجیان منحصر نبوده و از طریق آنان به تمام ساکنان جهان تسری مییابد و میتواند تأثیرات بیشماری را از نظر اقتصادی بر امت اسلامی داشته باشد.(۲)
ب ـ تأثیر فردی:
فریضه حج اگر چه تأثیرات فراوانی را بر اجتماع میگذارد ـ که تعدادی از آنها بر شمرده شد ـ، از آن جایی که مشتمل بر اعمال متعددی است، بر فرد نیز تأثیرات به سزایی خواهد داشت که از جمله آنها ایجاد احساس حریت در انسان میباشد.
انسانها در زندهگی روزمره خود با انواع و اقسام مادیات و لذات دنیوی سر و کار دارند. تقلی و دست و پا زدن برای کسب روزی و تلاش برای رقابت در زندهگی اجتماعی اگر چه از نظر اسلام ناپسند نیست و در بسیاری از موارد به خصوص در زمینه تهیه قوت و نفقه اهل و عیال واجب دانسته شده است ولی لحظاتی در زندهگی پیش آمده و میآید که انسان ناخواسته از ذات و جوهر اصلی خود دور گشته و در نتیجه آن فاصله وی با معبود افزایش مییابد و آن زمان است که اسیر و بسته در غل و زنجیرهای نامرئی دنیا، علیرغم استفاده از لذات آن از زندهگی و دستو پا گیری آن به تنگ میآید. در آن لحظات انسان به دنبال راه گریز میباشد تا بتواند خود را از آن وضعیت خلاص کند.
شاید برای رهایی از این وضعیت است که خداوند دستور بستن احرام برای حاجی را میدهد تا او با پوشیدن دو جامه ساده و عاری از رنگ و نقش و نگار ـ به جز سفیدی که تأثیر فراوانی بر روح خسته میگذارد ـ در صحرای عرفات خود را آماده خلوص برای طاعت حق نموده تنش را از هر پوشاك زينتى و هر زينت و زيور ديگر یا تعلقات دنیایی رها نماید. انسان در آن وضعیت به خود مىآيد و خود را تنها وابسته و بنده خدای خویش میبیند و احساس آرامش از عدم بندهگی هر آن چیز دیگری غیر از وی میکند.
هفت بار گشتن به دور خانه خدا (کعبه) با لباسی ساده و دلی پاک، آن هم در حالی که قلب انسان در نزدیکترین مکان ممکن نسبت به کعبه قرار دارد، لحظهروحانی دیگری است که در آن وقت انسان متوجه ميگردد كه تعلقات او به موهومات و مادیات باعث و علت پسمانیهای او از كاروان انسانيت است و تا لحظهای كه پر و بال وى بسته است توان پرواز به سوی معبود برایش متصور نیست.
قربانی کردن در منا که خود به گونهای پاسداشت و یادآور قربانی کردن اسماعیل(ع) توسط حضرت ابراهیم(ع) به دستور پیامبر میباشد، گذشت از اموال و هر آن چیزی است که انسان به آن تعلق خاطر دارد و به تعبیر حضرت امام جعفر صادق(ع) حج اکبر. این قربانی کردن گذشته از این که اطاعت از دستور خداوند میباشد، تمرینی است بر این که همیشه در راه خداوند از متعلقات خاطر گذشت و نتیجه آن خواهد شد که امام علی بن الحسین(ع) فرمودهاند: چون حاجی قربانی کند، قربانی او بهای آزادی وی از آتش قیامت است.
دویدن بین صفا و مروه که به تعبیر امام جعفر صادق(ع) «هیچ مکان عبادتی نزد خدا محبوبتر از محل سعی نیست»؛ از دیگر اعمالی است که انسان را به خداوند و معبودش نزدیکتر مینماید. در آن سعی و تلاش است که انسان به هر اندازه که مغرور و خودپسند باشد، سر تسلیم به درگاه الهی فرومیآورد و به تعبیر همان امام معصوم(ع) هر گردنکش و متکبری در آن جا خوار و ذلیل میگردد.
در کل باید گفت چه زیبا آوردهاند که از قول امام رضا(ع) که درباره فواید حج فرمودهاند: ورود بهدرگاه پروردگار عزوجل و درخواست افزونى الطاف (مادى و معنوى) از آن درگاه، و بيرون شدن از گناهان گذشته و احساس اينكه اكنون بايد عمل را از سر گيرد و خويشتن را براى آينده عمر مهياتر و آمادهتر سازد، بر اثر صرف اموال و خستهگى بدن و خوددارى از شهوات و لذات (به جهت تمرين به تروك احرام) حالت فداكارى در راه ادای وظائف بندهگى به وى دست ميدهد، به بركت عباداتى كه در اين عمل انجام ميگيرد و چهره خضوع و مسكنت و ذلتى كه حاجى بر اثر تحمل گرما و سرما به خود مىگيرد، به خداوندگار خويش نزديك ميشود، و ديگر خدا دوستى و خداترسى كه در اين راه عايد شخص مىگردد، و ديگر برطرف شدن (بيماريهاى اخلاقى چون) قساوت قلب و گستاخى به خدا و غفلت از ياد حق تعالى، وى (در نتيجه صفاى باطنى كه از اين اعمال كسب ميكند) اميد و آرزو را از مخلوق ميبرد و همه اميد و آرزويش را به خدا منحصر ميسازد... و ديگر منافع مادى كه به تحرك بازار اقتصاد و رونق خريد و فروش نصيب بازرگانان و كسبه و مستمندان از شرق تا غرب عالم ميشود اعم از آنها كه در حج شركت كرده و آنها كه شركت ننمودهاند....(۳)
پاورقی:
۱ـ از حضرت محمد(ص) در حدیثی نقل شده است که منظور از وجوب نماز، حج ، طواف و دیگر مناسک بپا داشتن ذکر و یاد خداست.
۲ـ در شرایط کنونی جهان، با وجود مراودات بسیار زیاد در سطح جهان این بعد از حج کمتر مهم جلوه مینماید ولی درگذشته از مهمترین بازارهای جهان پس از مراسم حج شکل میگرفت که تأثیر فراوانی از نظر اقتصادی در بلاد اسلامی داشت.
۳- بحارالانوار، ج ۶، ص ۹۴.
فلسفهی حج به روايت پيامبر عظیم الشان اسلام صلی الله علیه و آله
حج بهترين فرصت و برترين زمان براي نمايش عظمت و اقتدار جامعه توحيدي است. پيامبر (ص)به دستور خداوند در فراخواني، مسلمانان را به اداي اين وديعه الهي و شناخت فرايض آن دعوت مي نمود و بارها در فرمايشهاي خود، ارزش و فضيلت حج را بازگو مي كرد. آنچه مي خوانيد گزيده اي از سخنان گرانقدر آن حضرت پيرامون مسأله حج و شناخت فلسفه و آداب آن است. فلسفه حج به طواف پيرامون خانه خدا و بين صفا و مروه و رمي جمرات فرمان داده شد، فقط براي برپايي ياد خدا. برترين اعمال، پس از جهاد از رسول خدا (ص) پرسيدند: كدام يك از كارها با فضيلت تر است؟ حضرت فرمود: ايمان به خدا و پيامبرش. پرسيدند: پس از آن چه؟ فرمود: جهاد در راه خدا. گفتند: پس از آن چه؟ فرمود: حج پذيرفته شده. پيامبر خدا (ص): انفاق در حج، هفتصد برابر انفاق در راه خدا، پاداش دارد. پاداش حج پاداش حج نيكو، جز بهشت نيست. پيامبر خدا (ص): حج گزار هيچ تسبيح و تهليل و تكبيري نمي گويد، مگر آن كه به سبب آن بشارتي به او داده مي شود. نتايج پيوسته حج گزاردن پيامبر خدا (ص): زياد به حج و عمره رفتن، از تنگدستي جلوگيري مي كند. هركس در حال احرام بميرد، لبيك گوي برانگيخته مي شود. باريافته باري تعالي باريافتگان درگاه الهي سه گروهند: رزمنده، حج گزار و به جاي آورنده عمره. ميهمان خدا حاجيان و عمره گزاران، ميهمانان خدايند. خداوند، دعوتشان كرده، پاسخ گفته اند. آنان هم از خدا درخواست كرده اند، عطايشان كرده است. آثار حج به حج خانه خدا برويد؛ زيرا حج، گناه را مي شويد، همچنان كه آب، چرك را. پيوسته حج و عمره بگزاريد ؛ زيرا اين دو، فقر و گناهان را از بين مي برند، آن گونه كه كوره آهنگري، زنگار آهن را مي زدايد. بي نيازي حج كنيد، هرگز نيازمند نمي شويد. حجر الاسود حجر، دست خدا در زمين است. هر كه دست خود را بر آن بكشد، با خدا بيعت كرده كه نافرماني اش نكند. پاكيزگي ره توشه هركس خود را براي سفر آماده كند و در وسايلش ]حتي [پرچم حرامي باشد، خداوند، حجش را نمي پذيرد. نشانه قبولي نشانه قبولي حج، آن است كه بنده، گناهاني را كه مرتكب مي شده است، ترك كند. ثواب لبيك گويي هيچ حج گزاري نيست كه روز را، به لبيك گفتن به سر آورد، مگر آن كه همراه غروب خورشيد، گناهانش پنهان مي شود. كسي كه يك روز تا غروب آفتاب، لبيك بگويد، گناهانش از بين مي رود و همچون زماني مي شود كه مادرش او را به دنيا آورده است. فضيلت طواف خداوند، به طواف كنندگان افتخار مي كند. هركس هفت بار، خانه خدا را طواف كند و آن را بشمارد، براي هرگامش حسنه اي نوشته مي شود و گناهي از او محو مي گردد و يك درجه بر او افزوده مي شود. پاداش سعي حج گزار وقتي بين صفا و مروه سعي كند، از گناهانش بيرون مي آيد. اهميت عرفات برخي از گناهان، جز در عرفات، بخشوده نمي شود. پاداش جمرات سنگ زدن به جمره ها، ذخيره روز قيامت است. حج گزار، وقتي بر جمره ها سنگ بزند، از گناهانش بيرون مي آيد. فلسفه قرباني قرباني براي آن واجب شده است كه بينوايان، از گوشت به وسعت و نوا برسند (از گوشت سير شوند)، پس به آنان بخورانيد. هشدار نسبت به ترك حج (از وصيتهاي پيامبر خدا (ص) به علي (ع)): يا علي !ترك كننده حج، در حال استطاعت، كافر است. خداي متعال مي فرمايد: براي خداست بر عهده مردم حج خانه خدا، براي كسي كه راهي به آن داشته باشد (و بتواند) و هر كس كفر ورزد، خداوند از جهانيان بي نياز است؟.
فلسفهی حج از دیدگاه امام رضاعلیه السلام
دین به عنوان یک اصل ثابت و غیر قابل انکار در زندگی بشر نقش مهمی را بر عهده دارد و اهمیت آن بر کسی پوشیده نیست. اما اینکه چه مفاهیمی در قالب یک شریعت عهده دار هدایت انسان است و از زبان چه کسی و با چه مضمونی ارایه شده، سؤالی است که انسان همواره در پی کشف آن بوده است.
هماهنگی تعالیم الهی اسلام با فطرت انسان از ویژگی هایی است که باعث تمایز آن از سایر ادیان و موجب گرایش اندیشه های پاک و حقیقت جو شده است که این نشانه جاودانه و جهانی بودن این شریعت مقدس می باشد. بنابراین بر خداوند حکیم است تا برای دوام این اصل ثابت در زندگی بشر و تداوم موافقت احکام و دستورات آن با فطرت انسان، برنامه هایی تدوین کند که در هر عصری و با وجود هر گونه شرایط زمانی علاوه بر موافقت با فطرت الهی انسان، به نیازهای روحی، جسمی، فردی و اجتماعی او پاسخ دهد.
در این راستا «حج» به عنوان سند گویا و جنبش حرکت آفرین اسلام مایه دوام دین و ایجاد روحیه جمعی بین مسلمانانی است که به لحاظ پراکندگی جمعیتی در نقاط مختلف و گستردگی جغرافیایی کشور اسلامی از یکدیگر فاصله گرفته اند. علاوه براین از آنجا که حج ریشه در اصول اعتقادی و فکری مسلمین دارد باعث استحکام پایه های اخلاقی در فرد فرد مسلمین می شود که می توان از آن به عنوان نهضت خودسازی در اسلام یاد کرد، از طرف دیگر «حج» باعث اصلاح اخلاق اجتماعی و تثبیت اخلاق اسلامی در جامعه می شود.
* علت وجوب حج
اهمیت این عبادت الهی در آن جاست که آیات متعددی از قرآن کریم وجوب و فلسفه حج را برای مسلمین تبیین کرده و روایات فراوانی از پیشوایان معصوم(ع) در تثبیت این اندیشه قرآنی وارد شده است که خداوند در سوره آل عمران می فرماید:
«و بر مردم، حج و زیارت آن خانه واجب است، بر هر کسی که توانایی یافته و بر آن راه یابد و هر که کافر شود تنها در خود زیان رسانده است»1
همچنین پیامبرعظیم الشأن اسلام(ص) درباره مقصود از وجوب حج فرموده اند:
«منظور از وجوب حج و طواف و دیگر مناسک به پا داشتن ذکر و یاد خداست»2
امام رضا(ع) نیز در این باره می فرمایند:
«ای مکلف به تکلیف حج، خدایت مورد رحمت قرار دهد، به تو هشدار می دهم که حج فریضه ای از فرایض خداوند جلیل و عزیز است و بر آن که دارای استطاعت می باشد واجب است. و این وجوب در تمام عمر انسان یکباراست و خداوند بر انجام دهنده آن وعده بهشت و گذشت از گناهان داده است و در قرآن مجید که سند تمام حقایق است، روی گردان از این واجب عظیم و فریضه بزرگ را کافر نامیده و به تارک آن وعده آتش قیامت داده، پس ما از آن آتش به حق پناه می بریم»3
* استطاعت شرط وجوب حج
در حدیث شریف حضرت رضا(ع) که در تفسیر آیه مذکور بیان شده است، سخن از شرایط استطاعت به میان آمده است که دلیل بر وجوب حج می باشد.
استطاعت همان توانایی مالی برای حج است و بر هر مسلمانی واجب است که در صورت استطاعت مالی به حج برود، به علاوه از حضرت صادق(ع) روایت شده است که: «تا کعبه برپاست، دین نیز پایدار است.»4 با توجه به نقش مهم حج در حفظ دین و نیز با اهتمام به این امر که پیامبر اسلام(ص) حفظ دین را برهر مسلمانی واجب دانسته اند، نوعی دیگر از استطاعت که ثمره سفر حج است قابل بررسی است و آن استطاعت اجتماعی می باشد.
بنابراین بر مسلمانان واجب است که در صورت توانایی مالی با شرکت در کنگره عظیم حج که مظهر وحدت، انسجام و قدرت امت اسلامی است، استقلال و عدم وابستگی به بیگانگان را برای جامعه مسلمین به ارمغان آورند.
معارف و علل تشریع حج در اندیشه حضرت رضا(ع)
علی بن موسی الرضا(ع) درباره فلسفه و علل تشریع حج خطاب به فضل بن شاذان می فرمایند: «حج به سوی خدا رفتن و در پیشگاه باری تعالی حاضر شدن است»5
حج باطنی که مقصود از زیارت است باعث بروز تحولات اساسی در زائر می شود چرا که مناسک حج سمبلی از مناسک اسلامی است و باعث ایجاد روحیه تقوی در افراد و تربیت نفس می شود.
هدف از آفرینش انسان، معرفت خداست و انسان زمانی به این معرفت دست می یابدکه بوسیله عبادت به تربیت نفس خود بپردازد و حج مشتمل بر تمام نتایجی است که از سایر عبادات چون نماز و روزه حاصل می شود بنابراین در معرفت انسان نسبت به خدا اثری بنیادین دارد.
*کمال طلبی
در ادامه آن حدیث شریف حضرت رضا(ع) سر عظیم حج را این چنین بیان می دارند:«حج زیادت طلبی و کمال خواهی است.»
کمال طلبی در انسان از فطریات مسلم و غیر قابل انکار است و آنچه در مراسم پرفیض حج به ندای فطرت انسان پاسخ می دهد، حرکت انسان بر اساس معرفت الهی به سوی کمال مطلق است.
* حج؛ آغاز حرکتی نو در زندگی
امام رضا(ع) فلسفه مناسک و اعمالی که در حج وارد شده را نشان از تحولی می دانند که حج در روح انسان به جای می گذارد و آن ابراز پشیمانی از گذشته و بازگشت به خویشتن است، رجعتی که باعث شروعی نو و هدفمند و جبران کننده خسارتهای گذشته است.
حج، از گذشته تاریک و پر گناه خارج شدن و از آنچه در گذشته انجام شده، توبه کردن است و برای آینده کار خوب و نیک را از نو آغاز کردن.(۶)
* حج؛ تمرین خودسازی
علی بن موسی الرضا(ع) در این رابطه معتقدند که: در حج بدن را به سختی انداختن، از زن و فرزند دور شدن و جان را از هواهای نفسانی و شهوات منع کردن است.(۷)
* راهی برای ادای حقوق اجتماعی
امام هشتم(ع) در ادامه می فرمایند: حج وسیله ای برای خارج کردن و جداسازی داراییها از یکدیگر و پرداختن حقوق فقرا و مستمندان است.
ادای حقوق مستمندان از راه پرداخت خمس و زکات اموال و لزوم جداسازی اموال قبل از سفر حج علاوه بر انجام واجب الهی باعث می شود تا انسان متوجه اطرافیان خود بوده و حقوقی که خداوند بر عهده او نهاده انجام دهد.
این فراز از پیام حضرت رضا(ع) به زائران کعبه، بعد اجتماعی و لزوم توجه به سایر افراد را یادآور می شود و این ویژگی را که حاجیان از نقاط مختلف برای همدلی در نقطه ای جمع می شوند روشن تر و لزوم فریاد رسی به مسلمانان را دو چندان ساخته و حس انترناسیونالیستی اسلامی را در مسلمین بارور می سازد. رشد این ویژگی در زائران، زمینه ساز وحدت اسلامی و حاکی از بلوغ اجتماعی مسلمین است.
پی نوشت ها:
۱- آل عمران/۹۷
۲- جامع العادات/ ج۲/ص۳۲۲
۳- بحارالانوار/ ج۹۶/ص۱۱
۴- وسائل الشیعه/ج۸/ ص۱۴/ حدیث ۵
۵- عیون اخبار الرضا/ باب ۳۴، نیز با همین مضمون روایتی از حضرت رضا(ع) در عیون اخبار الرضا(ع) ج۲ ص۱۷۴ خطاب به محمد بن سنان وارد شده است.
۶- همان ۷- همان ۸- همان
